سجاد حسینی

سابقه مدیریت شهری به پیدایش شهر و اجتماع بزرگ خانواده­ها و انسان­ها باز می­گردد و سابقه سرمایه اجتماعی نیز به همان اجتماع­های اولیه. در جوامع محلی و اولیه نیز اعتماد، انسجام اجتماعی، روابط متقابل و … وجود داشت و قوام سرمایه اجتماعی کمک کرد تا اجتماعات بزرگ­تر شکل بگیرد و شاید بتوان حتی پیدایش شهرها را به وجود سرمایه اجتماعی نسبت داد. در دیدگاه سنتی مدیریت، توسعه سرمایه اقتصادی، فیزیکی و نیروی انسانی مهم­ترین نقش را ایفا می­­کردند اما در دوره کنونی برای توسعه، بیش از آنچه که به سرمایه اقتصادی، فیزیکی و انسانی تکیه کنیم به سرمایه اجتماعی نیازمندیم، زیرا بدون این سرمایه استفاده از دیگر سرمایه­ها به طور بهینه انجام نخواهد شد. گسترش شهرنشینی به همراه مسا‍‍‍ئل و مشکلات خاص زندگی شهری، ضرورت توجه همه جانبه به راهبردهای سودمند برای بهینه­سازی زندگی ساکنان شهرها را بیش از پیش لازم ساخت.

 انسان­ها بدلیل طی کردن مسیری برای توسعه پس ازتشکیل اجتماع بزرگ و کسب قدرت و ثروت و رفع نیازهایی که بواسطه اجتماع بزرگ ایجاد شده بود، از اصل اول و محوری­ای که شاکله ایجاد و پیدایش اجتماعات بزرگ بود یعنی سرمایه اجتماعی دور شده بودند. از دهه ۱۹۸۰ به بعد مفهوم سرمایه اجتماعی به طور فزاینده­ای مورد توجه دانشمندان و دست­اندرکاران علوم مختلف قرار گرفته است. (نخستین­بار در سال ۱۹۱۶ توسط هانی فان سرمایه اجتماعی مطرح شد) به طوری که امروزه سرمایه اجتماعی بعنوان کلید موفقیت و شکست در مدیریت منابع طبیعی، به رسمیت شناخته شده است. در جوامعی که میزان سرمایه­اجتماعی بالاست، ساکنان آن تمایل بیش­تری به زندگی سالم­تر و شـادتر دارند و در بـرابـر تنـش­های روانـی، صبر و پایداری بهتری از خود نشان می­دهند.

سرمایه­اجتماعی یکی از عوامل محیطی تعیین­کننده سطح سازگاری و سلامت جامعه محسوب می­شود و در غیاب آن، اثربخشی سایر سرمایه­ها کاهش می­یابد و پیمودن راه­های توسعه و تکامل فرهنگی و اقتصادی، ناهموار و دشوار می­شود.

مدیریت شهری در ایران با چالش­های فراوانی روبروست که یکی از دلایل آن ضعیف بودن بعد مشارکتی مردم در زمینه مدیریت شهری می­باشد، مدیریت شهری بعنوان مهم­ترین نهاد اداره­کننده شهر که بطور مستقیم با شهروندان در ارتباط است، باید نقش خود را در بازسازی و افزایش میزان سرمایه اجتماعی شهروندان ایفا نماید.

مدیریت از لحاظ تئوری، فرآیند طراحی و نگهداری محیطی تلقی شده که در آن افراد در قالب گروه­هایی با هم کار می­کنند، تا به صورت کارآمد به اهداف تعیین شده دست یابند و عموما این دانش حول پنج کارکرد برنامه­ریزی،ساماندهی، نیروی انسانی، هدایت و کنترل سازمان می­یابد.

مدیریت فرایند به کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی در برنامه­ریزی، سازماندهی، بسیج منابع، امکانات، هدایت و کنترل است که برای دستیابی به اهداف سازمانی و بر اساس نظام ارزشی مورد قبول صورت می­گیرد.

در نگاه دیگر مدیریت شهری تلاشی است برای هماهنگ کردن و یکپارچه کردن اقدامات دولتی و خصوصی برای چیره­شدن برای  مسائلی که ساکنان شهرها با آن مواجه­اند که در رأس آن عنصری برای برنامه­ریزی اداره امور کنونی و آینده قرار می­گیرد.

ابعاد مهم سرمایه اجتماعی؛ آگاهی، اعتماد و مشارکت است.

 پیش شرط اولیه برای مشارکت اجــتماعی “آگاهی” است. آگاهی یک متـغییر معرفتی متعلق به افراد است. جایی که افراد از ماهیت مسائل اجتماعی آگاه نمی­شوند یا ابزارهای موجود برای جوابگویی به این مشکلات بی­خبرند، فرصت­های مشارکت اجتماعی پایین­تر خواهد بود.

در واقع سرمایه اجتماعی از طریق کنش مبتنی بر آگاهی و شناخت متقابل حاصل   می­شود و محصول تلاش پایان­ناپذیری است که برای نهادینه کردن ارزش­هایی که در تولید و بازتولید روابط پایدار و سودمند منافع مادی یا معنوی گروه را تأمین می­کند، صورت می­گیرد و حاصل اعتماد و تعامل متقابل، احساس هویت جمعی و گروهی و  وجود تصویری مشترک از آینده است.

اعتماد همکاری میان افراد را تسهیل می­کند و همکاری نیز اعتماد ایجاد می­کند. اعتماد مستلزم پیش­بینی رفتارهای طرف مقابل است. در جوامع کوچک و به هم پیوسته این پیش­بینی بر اساس اعتماد صمیمانه صورت می­گیرد؛ یعنی اعتماد به آشنایی­های نزدیک افراد بستگی دارد اما در جوامع بزرگ­تر اعتماد غیرشخصی­ ضرورت دارد. متاسفانه تعریفی دقیقی از معنای واژه اعتماد وجود ندارد و با توجه به موضوع ما داشتن انتظارات مطمئن نسبت به فرد یا سازمان (فرهنگ انگلیسی آکسفورد) بهترین تعریف باشد.

واژه مشارکت به معنای درگیری و تجمع برای منظوری خاص می­باشد. در مورد معنی لغوی آن بحث­های فراوانی وجود دارد ولی در مجموع می­توان جوهره اصلی آن را درگیری، فعالیت و تأثیرپذیری دانست.

مشارکت اجتماعی را می­توان فرآیند سازمان یافته­ای دانست که از سوی افراد جامعه به صورت آگاهانه، داوطلالبانه و جمعی با در نـظر داشتن هدف­های مشخص برای سهیم شدن در منابع قدرت انجام می­گیرد. شهود چنین مشارکتی، وجود نهادهای مشارکتی، انجمن­ها، گروه­ها، سازمان­های محلی و غیردولتی است.

از دیدگاه جامعه­ شناختی بین مشارکت به معنی حالت یا وضع مشارکت به عنوان عمل و تعهد (عمل مشارکت) تفاوت وجود دارد.

مشارکت در معنای دوم از تعلق به گروه خاصی داشتن و سهم داشتن در هستی آن خبر می­دهد و معنای شرکت فعالانه در گروه را می­رساند و به فعالیت اجتماعی انجام شده، نظر دارد مشارکت در عرصه مدیریت شهری به هر دو معنی به کار می­رود؛ مفهوم اول مشارکت­کردن را می­توان مختص به همکاری بخش خصوصی با شهرداری دانست و در مفهوم دوم یعنی مشارکت فعال در همکاری بخش مردمی با شهرداری تعریف نمود.

افزایش سرمایه اجتماعی سبب پایین آمدن جدی سطح هزینه­های عملیاتی سازمان­ها برای اداره جامعه می­شود زیرا که با جلب مشارکت و همیاری­های مردمی، هزینه­های ارایه خدمات، تبادلات و تعاملات سازمان­های شهری گوناگون مانند بازسازی بافت­های فرسوده، حفظ و مراقبت از امکانات و تجهیزات شهری، پاکیزگی و زیباسازی محلات، تفکیک پسماند از مبدا، توسعه فضای سبز، کنترل و نظارت از راه سلسله مراتب و مقررات بوروکراتیک را در حد قابل توجهی کاهش می­دهد و این نشانگر نقش بسیار مهم­تر سرمایه اجتماعی از سرمایه فیزیکی و انسانی در جوامع شهری است (یعنی سطح اعتماد از حد فردی به سطح اجتماعی انتقال یافته و شهروندان و مدیران شهری به یکدیگر اعتماد دارند)

عضویت در نهادهای مدنی نظیر انجمن­های صنفی، حرفه­ای، شوراهای شهری و محلی، کتابخانه­ها، انجمن­های علمی، ورزشی، هنری، اجتماعی و گروه­های حامی محیط­زیست، انجمن­های تجاری و … را می­توان یکی از ابعاد سرمایه اجتماعی دانست.

حضور افراد در نهادهای اجتماعی سبب پرورش و توسـعه فرهنگ­های صنفی و حرفه­ای شده و ضمن ایجاد سطح بالاتری از مشارکت و تعلق اجتماعی، موجب تسریع و کاهش بسـیاری از هزینه­های توسعه شهری می­شود.

مدیران شهری می­توانند با حمایت موثر از سازمان­های غیردولتی در افزایش تعلق خاطر شهروندان به هنجارهای زندگی شهری، ارتقای سطح اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی گام­های موثرتری بردارد.

شهرهای دارای سرمایه اجتماعی مناسب با ویژگی‏های زیر شناخته می‏شوند:

ü      رشد و توسعه متوازن

ü      جریان آزاد اطلاعات

ü      تراکم تعاملات اجتماعی، فرهنگی و نظم اجتماعی پویا

ü      اعتماد عمومی، نهادی، بین بخشی و تعمیم­یافته با درصد بالا

ü      هنجارهای مناسب و تسهیل‏کننده فعالیت‏های جمعی، مدنی، همیاری اجتماعی مادی و فرامادی

ü      تعامل و همکاری متقابل بین بخش­های عمومی، دولتی و خصوصی

ü      پایبندی مسئوولین شهری به ارزش‏های اخلاقی مثبت چون پاسخگویی، تعهد، صداقت، تلاش، آینده­گرایی و عام گرایی

ü      شهروندی فعال که مستلزم دو عنصر اخلاق، مسئوولیت و تعهد نظری و عملی بین شهروندان و آگاهی از حقوق خویش و دیگران (آشنایی با حقوق شهروندی)

ü      کیفیت محیطی بالا و به تبع آن رضایت محیطی و تعلق و تعهد مکانی و اجتماعی در شهروندان که سبب تعریف هویت فراجمعی به واسطه محیط زندگی شود

ü      تعاملات بین نسلی، قومیتی و مذهبی

ü      مدارای اجتماعی و به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی

ü      مدیریت شهری مشارکتی و پرهیز از مدیریت متمرکز

با توجه به اهمیت سرمایه اجتماعی در برنامه­ریزی­های شــهری، توجه به این موضوع در توسعه پایدار شهری بسیار موثر است.

راهکارهایی برای تعالی مدیریت شهری با استفاده از افزایش سرمایه اجتماعی وجود دارد که در مقالات بعدی به آن پرداخته خواهد شد.

منابع

۱٫ حسین کماسی ،سیدعلی حسینی (۱۳۹۳) تبیین رابطه عملکرد مدیریت شهری و سرمایه اجتماعی شهروندان مجله علمی- پژوهشی برنامه ریزی فضایی (جغرافیا) سال چهارم، شماره سوم پاییز۹۳

۲٫ امیرحسین فرزبد – سرمایه اجتماعی و کارکرد آن در توسعه و مدیریت شهری ارائه شده در روزنامه شهرآرا

۳٫ فرهاد فرهنگ فر- اهمیت توسعه سرمایه اجتماعی در مدیریت نوین شهری وبلاگ شخصی http://www.farhangfar.blogfa.com/post-23.aspx