بافت های تاریخی کانون و هسته شهرها هستند. حیات این بافت ها طی سده های گذشته پایه بسیاری از آداب و رسوم و حتی و فرهنگ موجود و نیز رونق اقتصادی شهر و منطقه بوده است. فضاهای شهری تاریخی قبل از همه وظیفه دارند، تاریخ، هویت عینی و ذهنی شهر را حفظ کرده و در زندگی جاری سازند. پاسدار همه خاطره ها و یادمان ها بوده و از این رو باید فعالیت هایی را در کالبد خود جای دهند که با هدف یاد شده انطباق یابد.
چنین فضاهایی با توسعه فعالیت ها و فضاهای گردشگری در حفظ بناها و عناصر تاریخی خود موفق می شوند و حضور روز و شب شهروندان و گردشگران را امکان پذیر می سازند. حضور مردم، جوانان و نوجوانان، جشن ها، انواع تظاهرات اجتماعی، بر پایی نمایش ها و معرفی فرهنگ های گوناگون با بر پایی مراسم و جشن ها، اشکال گوناگون تعاملات اجتماعی و فرهنگی و هر آنچه مظهر تنوع فرهنگی و قومی یک ملت بزرگ با تاریخ هزار ساله است، تمام این جلوه ها که در رشد و ارتقای فرهنگ و دانش یک شهر و ملت موثر است، در چنین فضاهایی زمینه ساز رشد صنعت گردگشری و جلب گردشگران داخلی و خارجی است. از این رو اقتصاد مرکز تاریخی شهر با صنعت و فعالیت های گردشگری شکل گرفته و حیاتی تازه می یابد.
توان اقتصادی مراکز تاریخی موضوع دیگری است که از نظر کارشناسان، محرک و تقویت کننده محسوب می شود. اقتصاد پایدار با تأکید بر گردشگری در مراکز تاریخی می تواند منشأ بهره برداری اقتصادی فراوانی از این مراکز شود، که این موضوع، خود بهانه ای برای تجدید حیات مراکز تاریخی و موجب بازگردانده شدن کارکردهای فاخر و برتر با توجه به ظرفیت های این فضاها به آن ها می باشد.
از زمان معاصر با شناخت عوامل اصلی تخریب بافت های با ارزش تاریخی و سازگاری واژگان نوین طراحی معماری با زبان کهن معماری بومی می توان در جهت بهبود محیط شهری و جهت های توسعه آتی آن نقش آفرین بود. فلسفه احیاء و دوباره سازی اندام های صدمه دیده و فرسوده ی شهرها، ریشه در همین جایگاه دارد و به نظر می رسد یکی از موثرترین راهکارها در احیای دوباره بافت های تاریخی، ایجاد فعالیت های مجدد در این مناطق با توجه به توانایی های فیزیکی و کالبدی آنهاست.
ایجاد محورهای گردشگری می تواند به عنوان یکی از روش های احیای فضاهای تاریخی شهری و جذب گردشگر مورد استفاده قرار گیرد. محورهای گردشگری در صورت دارا بودن ارزش ها و ویژگی های یاد شده می تواند بافت پیرامونی خود را متحول کند.
به طور مثال ایجاد فعالیت های تجاری با محور توریستی به نحوی که مورد توجه گردشگران باشد، اقتصاد محله را متحول می کند و تغییر کاربری بناهای با ارزش به عنوان محل های استراحت مانند هتل و رستوران نیز در این موضوع موثر است.
طراحی مسیرهای پیاده گردشگری با هدف حفاظت از بافت و رونق بخشیدن به صنعت گردشگری یکی از مهمترین اقدامات برای باز زنده سازی این فعالیت ها به شمار می رود. زیرا از آنجا که نتایج مثبت این اقدام از سوی ساکنان و بهره برداران این مناطق درک می شود می تواند مداخله و مشارکت آگاهانه آن ها را برای بهسازی و اصلاح بافت برانگیزد.
اهمیت و ارزش این بافت های کهن چنان است که هم اکنون و با محدودترین امکانات ضروری، توانسته بسیاری از گردشگران را به خود جذب کند. بنابراین ساماندهی و احیای این مراکز شهری با استفاده از پیاده راه ها علاوه بر تحقق هدف حفاظتی این بافت ها به دلیل ارتقای کیفی فضاهای مربوطه و تجهیز مناسب آن ها نه تنها نیازهای ساکنان به فضاهای مطلوب شهری برای زندگی جاری را تأمین می کند، بلکه چرخ های توسعه گردشگری در این بافت را فعال می کند و این امر نه تنها موجب افزایش هویت اجتماعی و فرهنگی مجموعه بافت می شود، بلکه راهکارهای موثر و تجربه شده برای ایجاد بازار تولید عرصه های عمومی و هویت از دست رفته و خاطرات زدوده شده از بافت های تاریخی شهرهای ایران است.
بافت تاریخی و قدیمی شهرهای کشور که در اغلب موارد هسته اولیه و اصلی آن شهرها را تشکیل می دهد از یک طرف جزو میراث فرهنگی و تاریخی آن شهرها محسوب شده و حفظ، بهسازی و توانمند سازی عملکردی آن ها اجتناب ناپذیر می باشد و از طرف دیگر اغلب این بافت ها با گذشت زمان و عدم توجه و نگهداری مناسب، دچار فرسودگی و اضمحلال کالبدی و عملکردی می گردند. شناسایی وضعیت کالبدی عملکردی این بافت ها به منظور برنامه ریزی و مدیریت حفظ و نگهداری آن ها از اقدامات اولیه و مهمی است که باید صورت پذیرد.
بافت تاریخی شهرها آثار گرانبهایی است که فرهنگ و دانش شهر سازی و معماری بومی کشور را در خود دارد. امروزه بخش قدیمی شهرهای ما در آستانه حذف شدن از زمینه و سیمای شهرها قرار دارد و با انهدام و فرسودگی آن ها شهرهای جدید و فرهنگ های جدید شهرسازی با تمام مشکلات خود جایگزین آن می گردند.
بافت تاریخی شهرها در بردارنده ظرافت و زیبایی و نیز روح خلاق مردمی است که طی سالیان دراز آنها را طبق سنت، فرهنگ و نوع معیشت خود به وجود آورده اند. اما اکنون توجه به آن ها فقط در حد نوشتارها،سخنرانی ها و به عبارتی شعار خلاصه می شود.
بافت قدیمی و تاریخی شهرها دارای نکات ظریف و مهمی است که مسئله حیات آنها بر سر دو راهی تخریب و مرمت قرار گرفته است. آنچه مهم است یافتن تعادل بین این دو گزینه است که بیانگر نوگرایی و سنت گرایی است.
مراکز شهرها یا به عبارتی بافت تاریخی شهرها زیر سیستم هایی از سیستم شهری متشکل از عناصر کالبدی، موقعیتی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی با کارکردهای مشخص اند که از تعامل آن ها هویت محله ای شکل می گیرد. این محلات علیرغم مجاورت با بخش تجارت مرکزی که موتور محرک سیستم شهری است، کمتر از آن بهره برده و دچار تحول می شوند.
احیای محله محوری و مفهوم شهروند کلید رسیدن به هویت شهری است و مدیریت شهری بدون پرداختن به این دو هویت موفق نمی شود. در تعریف هویت شهری توجه به چهار مقوله قلمرو جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی ضروری است.
محله فضای تعاملی است که پایه هویت شهری را شکل می دهد و از دل آن مفهوم شهروند شکل می گیرد.
شکل گیری هویت محلات می تواند سبب تقویت هویت شهری شده و این تجربه ای است که دنیا علیرغم نداشتن زمینه تاریخی و رشد فناوری ها در شهرهای بزرگ جهان به آن روی آورده است.
فرهنگ، جاذبه اصلی گردشگری است. بدون در نظر گرفتن فرهنگ که تفاوت ها را ایجاد می کند تمام نقاط دنیا شبیه هم به نظر می رسند. در پایان سفر اگر در ما احساس جدید یا متفاوت ایجاد نشود، چه انگیزه ای برای هر یک از ما وجود خواهد داشت که از جایی دیدن کنیم که آن را آزادانه انتخاب کرده ایم ؟!
در این میان محله های قدیمی در متن شهرها با قابلیت های دیدنی و یادآوری تاریخ و میراث گذشتگان آرمیده اند که می توانند در گردشگری شهری نقش جاذبه هایی قوی را بازی کرده و از شهروندان تا گردشگران را به خود جذب نموده و برای جامعه میزبان سودآوری و منفعت فراوان داشته باشند.
شهر رشت نیز با داشتن محله های قدیمی، در جای خود می تواند میزبان گردشگرانی باشد که با انگیزه های متفاوت تاریخی، مذهبی و آشنایی با معماری قدیمی به دیدار آن ها می شتابند.
ساغریسازان، رودبارتان، خمیران زاهدان، دباغیان، کوزه گران، خمیران چهل تن، چله خانه، چمارسرا، استادسرا، پاسکیاب، سرخ بنده، آتشگاه بیستون، صیقلان، زرجوب کیاب، سبزه میدان، چهاربرادران و…. از محلات قدیمی شهر رشت محسوب می شوند. این بافت های قدیمی ضمن آنکه جزیی از میراث فرهنگی هستند و آثار و بقایا و سنن و آداب و رسوم دوران قدیم را تداعی می کنند، می توانند به جای اینکه معضلاتی در بافت شهری محسوب شوند، با احیای هنرمندانه و کارشناسانه چون نگینی بر پیشانی شهر بدرخشند و جاذبه هایی مفید برای جذب و ماندگاری گردشگران در شهر رشت به حساب آیند.
به قلم : هلن حقدوست
منبع : گیل خبر
