روز به روز به تعداد روستاییانی که قصد مهاجرت به شهر را دارند افزوده می شود، زمین های زراعی فروخته می شود و از چرخه تولید باز می ماند، تغییر شدید کاربری اراضی گوی سبقت را از دیگر استان ها می گیرد و ما باز حرف از توسعه پایدار کشاورزی می زنیم. سال هاست هر دولتی که آمده از لزوم حیاتی توسعه روستایی سخن ها گفته و طرح ها داده است.
بهترین نمونه آن توسعه روستایی در سند چشم انداز بیست ساله بود که در دولت خاتمی تصویب شد تا بر اساس آن با توسعه روستایی صنعت کشاورزی ما به خودکفایی برسد که نه تنها چنین نشد بلکه روستاها به معنای اخص کلمه کارکرد خود را ازدست دادند. به دلیل متناسب نبودن هزینه تولید با فروش محصول، عدم بازار مناسب و بازاریابی، نبود حمایت بخش دولتی از تولید کننده، کوچک بودن اراضی، نبود اگاهی از روشهای نوین کشاورزی، مکانیزاسیون نبودن کشاورزی استان، نبود رابطه مناسب بین بخش دانشگاهی و کشاورزی در جهت کاربردی کردن علم تولید شده، تک کشت بودن محصول در کشاورزی استان و خیلی از عامل های دیگر سبب شده که نقش توسعه کشاورزی بیشتر برای ما اهمیت داشته باشد تا شاید این بیمار در حال احتضار را به حیات دوباره برگردانیم. استان گیلان با داشتن ۹ دهم درصد اراضی زیر کشت کشور از قطبهای مهم کشاورزی ایران است و می تواند در این زمینه بسیار رشد کند.
حدود ۴۱۳ هزار هکتار زمین حاصلخیز، ۶۰۰ هزار هکتار جنگل و ۲۴۰ هزار هکتار زمین شالیکاری در استان وجود دارد که سالانه بیش از دو میلیون و ۴۰۰ هزار تن انواع محصولا زراعی، باغی، دامی، شیلاتی و ابریشم تولید می کند که ۲ تا ۹۰ درصد نیاز کشور را بر آورده می سازد. ولی متاسفانه به دلیل کاربری شدید اراضی و کوچک شدن زمینها به دلیل قانون وراثت این آمار در حال کاهش است. برای توسعه پایدار نیاز به برنامه ریزی محکم و قانون سفت و سخت داریم تا جلوی تخریب اراضی و حتی محیط زیست و منابع طبیعی گرفته شود. برای توسعه کشاورزی بهتر است ابتدا به مهم ترین مشکلات بخش کشاورزی رجوع کنیم تا با فهم آن به فکر راه حل باشیم. بزرگترین چالش پیش روی کشاورزی استان زمینهای کوچک است که عملکرد در واحد سطح را کاهش می دهد و هزینه ها هم البته بیشتر می شود. در نتیجه بازده پایین تری حاصل می شود. بنابراین کشاورز عطایش را به لقایش می بخشد و زمین را به واحدهای کوچک اقتصادی که هیچ ربطی به توسعه روستایی ندارد تبیدل می کند مثل ساختن ویلا برای اجاره به گردشگر یا قلیان سراها. یکی از بهترین راه حل ها تسطیح اراضی یا همان یکپارچگی اراضی است که در برخی از نقاط استان گیلان انجام شده و در برخی نقاط در حال انجام شدن است. ولی متاسفانه به دلیل سوء مدیریت با این که سالهاست از اجرای این طرح در تمام روستاهای استان گیلان می گذرد، هنوز اثری از تکمیل این پروژه دیده نمی شود. به هر حال تسطیح اراضی این امکان را به کشاورز می دهد تا کشاورزی خود را مکانیزه کرده از هزینه ها بکاهد. همینطور از میزان مصرف آب کاسته می شود و راندمان آبیاری را افزایش می دهد. نبود صنایع تبدیلی یکی دیگر از ضعف های کشاورزی استان است. احداث کارخانه های مواد غذایی، بسته بندی محصول، تبدیل محصول به محصولات دیگر در کنار مزارع و یا نزدیک به روستاها نقش بسیار پررنگی در رشد اقتصادی منطقه و اشتغال زایی بازی خواهد کرد. ولی به دلیل عدم حمایت دولت از سرمایه گذار زیاد به این مهم توجه نشده است. وجود پتانسیل ایجاد اشتغال بالا، امکان کسب درآمدهای ارزی از طریق صادرات، صرفه جویی ارزی کشور در صورت کاهش واردات محصولات کشاورزی، امکان فرآوری محصولات کشاورزی همراه با ایجاد ارزش افزوده بالاتر نشان دهنده لزوم توجه به توسعه فعالیت های صنایع تبدیلی کشاورزی در گیلان است.خاک مهم ترین عامل تولید محصولات کشاورزی است که اگر از آن خوب استفاده نشود به مرور زمان از باروری آن کاسته می شود و جز فرسایش چیزی حاصل نخواهد کرد.
کشاورزی سنتی، استفاده بیش از حد کود شیمیایی، شخم بیش از حد و تراکم خاک ناشی از ورود بیش از حد تراکتور و ماشین آلات دیگر سبب می شود که خاک حاصلخیزی خود را از دست بدهد و حتی در برخی از موارد به عناصر سنگین ناشی از ورود آب محتوی فاضلاب و نشست کود در خاک آلوده شود. در راستای توسعه کشاورزی باید از علم نوین کشاورزی استفاده کرد که روزانه در سراسر دانشگاه های معتبر جهان یافته های جدیدی به آن اضافه می شود. به کارگیری کشاورزی حفاظتی یعنی استفاده از روش شخم حداقل یا گذاشتن بقایای محصولات درو شده بر روی زمین سبب می شود که ذرات خاک با یک باد یا بارندگی جدا نشود و حاصلخیزی خود را افزایش دهد. این گونه روشههای سبز در طولانی برای افزایش عملکرد محصول و حفظ منابع طبیعی مانند آب، خاک و حتی هوا موثر است. امروزه یکی از دلایل گرمایش زمین همین کشاورزی است به خصوص در جاهایی که کشاورزی سنتی انجام می شود. حدود ۴۰ درصد انتشار گازهای گلخانه ای ماشی از همین عملیات کشاورزی است به همین دلیل بسیاری از کشور با روی آوردن به کشاورزی حفاظتی از انتشار دی اکسید کربن به اتمسفر دارند جلوگیری می کنند. تک کشت بودن برنج و رها کردن زمین در ماههای دیگر سال سبب می شود که فرسایش اتفاق بیافتد و ذرات حاصلخیز خاک را جدا کند در نتیجه به مرور زمان زمین زراعی از چرخه تولید خارج می شود. بنابراین نبود اگاهی کشاورز به روشهای نوین کشاورزی ضربات مهلکی بر تنها راه درآمد کشاورز گیلانی آورده است. البته جهاد کشاورزی به خصوص بخش ترویج آن در ایجاد این مشکل بی تقصیر نبوده است. کشاورزی کشور استرالیا مدیون بخش ترویج سازمان کشاورزی با همکاری بخش خصوصی نجات پیدا کرد و به رشدی که امروز دارد رسیده است.
ترویج کشاورزی یعنی رابطه بین دولت و کشاورز که با انتقال روشهای جدید و معرفی تکنولوژی های جدید کشاورزی به کشاورز شکل می گیرد. اما به نظر می رسد جز توزیع حواله های کود و بازدید از زمینهایی که قرار است تغیر کاربری داده شوند کار دیگری صورت نمی گیرد و به واحدی تبدیل شده که تنها اجرا کننده وظایف دیگر بخش های کشاورزی است. در بخش ترویج کمتر به حل مشکل کشاورز از دید یک کارشناس پرداخته می شود. اعتماد سازی که قرار بود با بخش ترویج شکل بگیرد به سرانجام نرسید و در این بین کشاورز حق دارد که به سازمان متولی اعتماد نکند. “خروج از کشاورزی تک محصولی، ترویج کشت دوم، پرورش گل و گیاهان زینتی، تولید محصولات گلخانه ای و تاسیس بنگاه های اقتصادی کوچک در بخش کشاورزی از اقدامات مهمی است که باید برای توسعه فعالیت های زراعی و باغی مورد توجه قرار گیرد تا گیلان سریعتر از گذشته در مسیر توسعه پایدار به حرکت خود ادامه دهد و سهم بیشتری را در اقتصاد کشور بر عهده گیرد” این سخن استاندار سابق گیلان بود که کاملا هم درست است ولی تا به امروز در راستای کدام یک از اهداف بالا قدم برداشتیم. هنوز کشاورز اعتمادی به کشت دوم ندارد چون آموزش واقعی به کشاورز داده نشد.، اعتماد سازی صورت نگرفت. در مورد پرورش گل و گیاهان زینتی و احداث گلخانه تجربه تلخی بر دل گلخانه داران گیلانی مانده است که همان تخریب گلخانه ها بر اثر ریزش برف است که سالها بدون توجه جهاد کشاورزی رها شده بودند چرا که در پرداخت تسهیلات برای تعمیر آنقدر وقت و انرژی صرف کردند که تولید کننده ترک این کار را بهترین راه حل خروج از بحران می دانست. اگر بخواهیم به توسعه پایدار در بخش کشاورزی برسیم اولین کاری که باید صورت گیرد برگشت به قانون و حفظ آن است تا کسی نتواند تغیر کاربری دهد و خاک این واحد اقتصادی با ارزش نابود شود. استفاده از منابع موجود با حفظ محیط زیست و روشهای نوین کشاورزی و احداث صنایع تبدیلی کشاورزی می توان گیلان را به رشد اقتصادی بی نظیری رساند بدون این که نیاز به صنعتی کردن استان با سرمایه گذاری های هنگفت بی ثمری در بخش فولاد و پتروشیمی باشد. آری استان سر سبز گیلان با مواهب بی شمار خدادادی اش پتانسیل بسیار بالایی در توسعه کشاورزی و به دنیال ان رشد اقتصادی و برطرف کردن معضل بیکاری دارد.
فعالیت های کشاورزی با داشتن ۶۸ درصد ترکیب اشتغال و ۲۴ درصد تولید ناخالص ملی موقعیت ویژه ای در توسعه کشور دارد و می تواند با ایجاد فرصت های شغلی به ویژه در مناطق روستایی فقر را ریشه کن سازد و از مهاجرت های ناخواسته تولید کنندگان بخش کشاورزی به شهرها جلوگیری کند. زمینهای حاصلخیز بسیاری وجود دارد مثل زمینهای کشت و زرع سپیدرود که می توان به فارغ التحصیلان کشاورزی با قیمت مناسب اجاره داده شود تا هم آمار بیکاری کاهش داده شود و هم میزان تولید کشاورزی استان افزایش یابد.
البته حمایت دولت در بخش بازاریابی و بحث سوبسیدهای نهاده های کشاورزی بسیار حائز اهمیت است و بدون آن این امر ممکن نمی شود. به هر حال استان گیلان از لحاظ آمار بیکاری در سطح فاجعه باری قرار دارد و کشاورزی ان هم حال و روز خوشی ندارد. شاید امدن مسئولین جدید با نگاه توسعه پایدار به حمایت از محصولات استراتژیکی مثل برنج و چای و زیتون بیشتر رسیدگی شود تا این آرزوی رشد یافتگی استان تحقق یابد. توسعه کشاورزی تنها راه نجات گیلان سر سبز ماست.
منبع: گیلان فردا؛ بهروز مهدیزاده
