عید فطر بهعنوان یکی از دو عید بزرگ اسلامی روزی است که مومنان پس از یکماه روزهداری و عبادت در ماه مبارک رمضان، مشمول لطف و رحمت الهی شده و پاداش مجاهدت خود را از خداوند متعال دریافت میدارند، بنابراین روز عید فطر به تعبیر پیامبر اسلام(ص)، روز جایزه(الهی) است.
دو عید قربان و فطر اعیاد بزرگی هستند که خداوند آنها را روز عید برای مسلمین قرار داده است. برخلاف تصور برخی از مردم که تصورشان از عید شادی همراه با لهو لعب است، در فرهنگ غنی اسلامی، روزهای عید علاوه بر شادمانی آمیخته با امور معنوی و یاد خداست. در این میان نیز روز عید فطر عید باعظمتی است که مومنان از خداوند خود پاداش دریافت مینمایند که یکی از آن پاداشها بخشش گناهان آنهاست، بنابراین روز عید فطر بهعبارتی دیگر روز تولد دوباره انسانهای مومن میباشد. بنابراین هر چه اعمال نیک، تقوا و پرهیزگاری انسان بیشتر باشد، در روز عید به خدا نزدیکتر و عطر و بوی عید برای او دلپذیرتر است. پرداخت زکات فطریه که خود نشاندهنده عمق توجه اسلام به امور محرومان و مستضعفان جامعه میباشد امری واجب در این روز باعظمت است. اقامه نماز عید فطر و تعدادی اعمال عبادی دیگر از موکدات این روز بشمار میروند.
مفهوم عید
عید در لغت از ماده عود به معنی بازگشت است؛ لذا به روزهائی که مشکلات از قوم و جمعیتی برطرف میشود و بازگشت به پیروزیها و راحتیهای نخستین میکند عید گفته میشود و در اعیاد اسلامی بهمناسبت اینکه در پرتو اطاعت یک ماه(ماه مبارک رمضان) و یا انجام فریضه حج، صفا و پاکی فطری نخستین به روح و جان باز میگردد و آلودگیها که برخلاف فطرت است، از میان میرود، عید گفته شده است(۸). مفهوم عید در نظر بسیاری از مردم فقط به معنای شادی و لهو و لعب است. اما عید در فرهنگ اسلامی مفهوم بلند و والایی دارد. در فرهنگ غنی اسلامی روزهای عید علاوه بر شادی و شادمانی آمیخته با امور معنوی و یاد خداست و در حقیقت اعیاد برخواسته از آیینهای دینی و مذهبی است. امام علی(ع) درباره عید فطر فرمودند: «این عید برای کسی عید است که خداوند نماز و روزهاش را پذیرفته باشد». حضرت در ادامه، رابطه زیبایی میان گناه نکردن و روزههای عید بیان کردند و فرمودند: «هر روزی که در آن نافرمانی خدا نکنیم، آن روز عید است»(۲).
واژه عید در قرآن
کلمه عید تنها یک بار در قرآن در قرآن کریم آمده است، که خداوند در آیه ۱۱۴ سوره مبارکه مائده میفرمایند: «قَالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَآئِدَهً مِّنَ السَّمَاء تَکُونُ لَنَا عِیداً لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَهً مِّنکَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» «عیسی بن مریم گفت: بار خدایا، ای پروردگار ما، برای ما مائدهای از آسمان بفرست تا ما را و آنان را که بعد از ما میآیند عیدی و نشانی از تو باشد، و ما را روزی ده که تو بهترین روزی دهندگان هستی». روز اول ماه شوال را نیز به این لحاظ عید نامیدهاند، که امر به امساک از روزهداری برداشته شده و به مسلمانان دستور داده شده است که روزه خود را افطار کنند و حتی گرفتن روزه در این روز نیز حرام میباشد.
اشاره به عید فطر در قرآن
«…. فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّهَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» سوره بقره-آیه ۱۸۵٫
در این آیه خداوند متعال ضمن معرفی ماه مبارک رمضان و نزول قرآن در آن به برخی از احکام مربوط به این ماه شریف اشاره کرده و میفرماید: «پس هر کس که این ماه را دریابد، باید که در آن روزه بدارد و هر کس که بیمار یا در سفر باشد، به همان تعداد از روزهای دیگر خدا برای شما خواستار آسایش است نه سختی و باید که آن شمار را کامل سازید و خدا را بدان سبب که راهنماییتان کرده است به بزرگی یاد کنید و سپاس گویید.» وَ لتکملوا… عطف به یُرید و مبیّن علت غائی است. خداوند در تشریع احکام برای شما آسانی خواسته نه سختگیری، تا روزه ایام معدود را به هر صورتیکه بتوانید(چه در ماه رمضان یا غیر آن) به کمال رسانید. ممکن است وَ لتکملوا، عطف به فعل مقدر یا فَلیَصمه باشد، تا از این امر «فلیصمه» (و هر امری) آنچه آسان است و بتوانید، انجام دهید و آن را تکمیل نمایید، چون امر وَ لتکملوا بعد از امر به روزه ماه رمضان است، کمال ظاهری آن معنای اتمام میباشد و کمال معنوی آن انجام با شرایط وآداب آن است تا با گذشت ایام اراده ایمانی، حاکم برانگیزهها و شهوات گردد و انسان را برتر آرد و اراده خدا ذهن را فراگیر و یاد عظمت او زنده و فعال گردد، یادی که بر طریق هدایت استوار شود: وَلتکبرو الله علی ماهداک… و در پرتو آن، نعمتها مشخص و شکرگزاری شود.
در روایات منظور از تکبیر در جمله: «وَ لتکبروا الله علی ما هدیکم…» تعظیم، و منظور از هدایت، ولایت است. اینکه هدایت به معنای ولایت باشد از باب تطبیق کلی بر مصداق است و ممکن است از قبیل همان قسم بیاناتی باشد که نامش را تاویل گذاشته اند، چنانکه در بعضی از روایات آمده و در معنای دو کلمه یسر و عسر فرمودهاند: یُسر ولایت و عُسر مخالفت با خدا و دوستی با دشمنان خداست. پس معنای آیه این است که تا خداوند را بزرگ بداری و اجلالش کنی بخاطر آن هدایت و راهنمایی که برای شما دردینتان بیان کرد و بخاطر آنکه به شما توفیق داد تاماه رمضان را روزه بدارید این ماه اختصاصی شما امت مسلمان میباشد و امم دیگر از آن بی بهرهاند(۵).
بیشتر دانشمندان گفتهاند که مقصود از «وَ لِتُکبرالله»، تکبیرهایی است که در شب عید فطر وارد شده است که این تکبیرها بعد از چهار نماز مغرب و عشاء و صبح روز عید و نماز عید فطر گفته میشود. در عید فطر این گونه میگویند «الله اکبر الله اکبر لااله الاالله و الله اکبر الله اکبر ولله الحمد الحمد علی ماهدانا وله الشکر علی مااولانا»(۹).
برخی برای روز عید این تکبیرها را بعد از نماز ظهر و عصر روز عید نیز ذکر کردهاند. حضرت امام خمینی(ره) و آیت الله اراکی(ره) جزء این دسته از فقها میباشند. مستند این حکم، روایتی است از قول امام صادق(ع) که فرمودهاند: «در عید فطر هم تکبیر هست، عرضه داشتم تکبیر که غیر از روز قربان نیست، فرمود: چرا در عید فطر هم هست، لیکن مستحب است که در مغرب و عشاء و فجر و ظهر و عصر و دو رکعت نماز عید گفته شود(۱۰) ».
همچنین در آیات ۱۴و ۱۵ سوره مبارکه اعلی نیز به عید فطر اشاره شده است:
«قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّى* وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى»«هر آینه پاکان رستگار شدند، آنانکه نام پروردگار خود را بر زبان آوردند و نماز گزاردند». آیات ۱۴و ۱۵ سوره مبارکه اعلی.
شخصی از امام صادق(ع) پرسید معنای آیه قد افلح من تزکی چیست؟ فرمود: این است که هرکس زکات فطره بدهد، رستگار میشود. پرسید معنای آیه «و ذکر اسم ربه فصلی» چیست؟ فرمود این است که(برای نماز عید) به سوی جبانه برود و نماز بخواند و منظور از جبانه، صحرا است(۱۱).
رسول خدا(ص) همواره در روزهای عید فطر قبل از رفتن به مصلی فطریه را تقسیم میکرد و این آیه را میخواند: «قد افلح من تزکی و ذکر اسم به فصلی»(۱۲).
عید فطر، روز جایزه
مؤمنانی که در ماه مبارک رمضان، برای رضای خداوند روزه گرفتهاند، در این روز منتظر دریافت پاداشاند. حضرت علی(ع) در یک روز عید فطر و در خطبه نماز، فرمودند: «روز عید فطر، روزی است که نیکوکاران پاداش میگیرند و گناهکاران زیان میبینند، به راستی چه پاداشی برای مؤمنان بهتر از اینکه گناهانشان بخشوده شود و غرق رحمت خداوند شوند».
واژه «افطار» از «فطور» اخذ شده و فطور بهمعنای خوردن و نوشیدن است. لذا مسلمانان در این روز فرخنده در اثر یک ماه تلاش و عبادت و استفادههای بیشمار معنوی از ضیافت الهی به صفای باطنی نیز دست پیدا نموده و در حقیقت شخصیت واقعی خویش را بازیافته اند. فطرت پاک انسانی او که در طی یک سال در اثر غبارهای جهل، نادانی و غفلت به انواع گناهان و معصیت الهی مبتلا شده و حال که در پرتوی فضای معنوی ماه مبارک رمضان و تلاشهای خویش به یک زندگی نوین دست یافته است، از این روی این زندگی را میتوان بازگشت به خویشتن نامید.
جابر از امام باقر(ع) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: پیامبر اکرم(ص) فرموده است: چون روز اول شوّال فرامىرسد منادی ندا مىکند: اى مؤمنان! در این صبحگاه بشتابید براى جوائزتان(که به پاداش عبادات رمضان میدهند) و سپس فرمود: اى جابر جوایز خداوند متعال که مانند جوایز این پادشاهان نیست. آنگاه فرمود: امروز روز جایزه است(۳).
در روایتی طولانی در فضیلت ماه رمضان، از پیامبر اعظم(ص) نقل شده است: «چون شب عید فطر که شب جوایز نام دارد فرارسد، خداوند پاداش عملکنندگان را بدون حساب و شمارش ببخشد. و چون صبح روز عید فرارسد خداوند فرشتگان را به همه شهرها بفرستد. پس در زمین فرود آیند و سر کوچهها و گذرها بایستند و با صدایى که آن را همه آفریدههاى خدا جز جن و آدمیان میشنوند گویند: اى امّت محمّد! به سوى پروردگار کریم(براى نماز عید) بیرون شوید که او پاداش فراوان دهد و گناهان بزرگ را بیامرزد. و چون سوى محل برگزارى نماز عید روند خداوند عزوجلّ به فرشتگان فرماید: اى فرشتگان من! مزد کارگر چون کار خود را انجام دهد چیست؟ عرضه دارند: معبودا و سیّدا! اینکه مزدش را کامل پرداخت کنی. خداوند عزوجلّ فرماید: شما را گواه مىگیرم که من پاداش روزه رمضان و نمازشان را خشنودى و آمرزش خود از ایشان قرار دادم. و خداوند(خطاب به بندگان خویش) مىفرماید: اى بندگان من! (هر چه مىخواهید) از من بخواهید که به عزت و جلال خودم سوگند که امروز در این اجتماع خویش، هر چه براى دنیا وآخرت خود بخواهید عطا مىکنم و به عزت و جلال خودم سوگند تا وقتی که مرا مراقب خود بدانید(و از من بترسید) شما را در پناه مىگیرم و نزد کسانى که در دوزخ جاودانند رسوایتان نسازم. بازگردید که آمرزیده شدید همانا مرا خشنود کردید و من از شما خشنود شدم. در ادامه میفرماید: پس فرشتگان به خاطرآنچه که خداوند در روز عید فطر به این امت ارزانى فرموده است شاد مىشوند و به یکدیگر بشارت داده و تبریک گویند(۴) ».
روز بشارت به مومنان
امیرالمؤمنین علی(ع) در یکى از اعیاد فطر خطبهاى خوانده و در آن مؤمنان را بشارت و مبطلان را بیم دادهاند:
«اى مردم! این روز شما(روز عید فطر) روزى است که نیکوکاران در آن پاداش مىگیرند و زیانکاران و تبهکاران در آن مایوس و ناامید مىگردند و این شباهتى زیاد به روز قیامت دارد. پس با خروج از منازل و رهسپارى بهسوى جایگاه نماز عید، خروجتان را از قبر و رفتنتان را بهسوى پروردگار به یاد آورید، و با ایستادن در جایگاه نماز، ایستادن در برابر پروردگارتان را یاد کنید، و با بازگشت بهسوى منازل خود، بازگشت خود بهسوى منازلتان در بهشت برین را متذکر شوید. اى بندگان خدا! کمترین چیزى که به زنان و مردان روزهدار داده مىشود، این است که فرشتهاى در آخرین روز ماه رمضان به آنان ندا مىدهد و مىگوید: هان! بشارتتان باد، اى بندگان خدا که گناهان گذشتهتان آمرزیده شد! پس به فکر آینده خویش باشید که چگونه بقیه ایام را بگذرانید(۱)».
به بیانی دیگر و استنباط از حدیث فوق، روز عید فطر، روز تولد دوباره انسانهای مومن میباشد. بنابراین هر چه اعمال نیک، تقوا و پرهیزکاری انسان بیشتر باشد، در روز عید به خدا نزدیکتر و عطر و بوی عید برای او دلپذیرتر است. عید فطر زمان شکفتن گلهای ایمان در دل و جان انسان است. تحفه خداوند به مؤمنانی است که با سلاح روزه به غبارروبی خانه دل پرداختهاند. آری عید سعید فطر روز تولد دوباره انسان است.
روز خوشحالی مستمندان
امام سجاد(ع) در دعایی میفرماید: «خداوندا در این روز عید فطرمان که برای مومنان روز خوشحالی و روز اجتماع و گردهمایی قرار دادهای از گناهی که مرتکب شدهایم و هر کار بدی که کردهایم و هر نیت ناشایستهای که در ضمیرمان نقش بسته است، بسوی تو باز میگردیم. این روز بزرگ علاوه بر جایگاه معنوی که دارد، روز مسرت و خوشحالی فقیران و مستمندان نیز میباشد، زیرا در این روز مسلمانان با پرداخت صدقه فطر، بسیاری از مشکلات زندگی آنان را رفع میکنند… ».
لزوم پرداخت زکات فطریه
در روز عید فطر مسلمانان با پرداخت زکات فطره قبل از برگزاری نماز، علاوه بر انجام وظیفه شرعی خویش باعث ریشهکنی فقر و رضایت خاطر برادران دینی و مسلمان خود میشوند. مسلمان زکات مال خویش را برای رضای حق و نزدیکی به خدا، قبولی روزههای ماه رمضان و بیمه کردن سلامت خود و خانواده تا آخر سال میپردازد. زکات فطره، هدیهای است که انسان مؤمن به شکرانه یک ماه عبادت حق تعالی و بهره بردن از نعمتهای آسمانی، به محرومان و نیازمندان پرداخت میکند و با این کار از خدای بزرگ میخواهد که جان و مال او را از گزند هرگونه آفت و بیماری، به دور داشته و به دیگران هم امکان بهره بردن از نعمتها را روزی کند. اهمیت پرداخت زکات فطریه تا حدی است که امام صادق(ع) در حدیث شریفی میفرمایند: «کسیکه روزه میگیرد ولی زکات فطره نمیپردازد، روزه او پذیرفته نمیشود». از این جمله گهربار امام صادق(ع)، به اهمیت زکات فطره پی میبریم.
زکات فطریه و لزوم توجه به معیشت مستضعفان جامعه
برطبق احادیث، کسیکه قبل از نماز عید، فطریه را ادا نماید، مورد قبول واقع گردیده اما چنانچه بعد از نماز ادا گردد، مانند سایر خیرات و صدقات، یک صدقه بحساب میآید. در مورد اهمیت این وجیبه الهی آیات و روایاتی زیاد آمده است، از جمله در آیات ۱۱ و ۶۰ سوره توبه و آیه ۱۲ سوره مائده از آثار فوائد اخروی این عمل انسانی بیان گردیده است و مومنان را به پرداخت آن توصیه نموده اند. و از آن به عمل صالح تعبیر کرده است که باعث طهارت، پاکیزگی، رشد و نمو در انسان می شود. لازم بذکر است چنانچه این سرمایه بهصورت منطقی ساماندهی گردد و تحت نظارت دقیق یک نهاد معتبر و به مرکزیت واحد جمع آوری گردیده و به افراد نیازند با حفظ حرمت خانوادهها توزیع شود، میتوانند بار مشکلات بسیاری از مستمندان جوامع اسلامی را مرتفع سازد. لزوم توجه به معیشت مستضعفان جامعه امری است که بطور مکرر در قرآن، احادیث و سنت ائمه(ع) بسیار بدان توجه شده و پرداخت زکات یکی از مهمترین سیاستهای اسلام در زمینه محرومیتزدایی از جامعه بشمار میرود که بایستی توجه جدی به آن نمود.
اعمال روز عید فطر
عید سعید فطر از بزرگترین و مهم ترین اعیاد اسلامی است. از جمله اعمالی که برای این روز ذکر کردهاند، غسل کردن، جامه نو پوشیدن و عطر زدن و زیارت حضرت امام حسین(ع) است. همچنین خواندن نماز عید که فضیلت بسیار دارد و اینکه روزهدار پیش از نماز عید، افطار کند. پرداخت زکات فطره و حتی جدا کردن آن از قبل هم از اعمال این روز گرامی است. پرداخت زکات فطره به مستمندان، در صورت تحقق شروط آن، از واجبات موکّد است، زیرا علاوه بر منافع اجتماعی و اقتصادی که دارد، سبب قبولی روزه و بیمه شدن جسم و جان در برابر پیش آمدهای ناگواری میشود که ممکن است تا سال آینده برای فرد و نزدیکانش پیش آید(۲).
نماز عید فطر، سرچشمه نور
نماز پرشکوه و دشمن شکن عید فطر، سرچشمهای از انوار پربرکت الهی است. انسان، جان و روح خود را در زلال آن میشوید و به فطرت پاک خود باز میگردد. صفوف بههم پیوسته در نماز عید، نشانی از وحدت امت اسلامی است که مؤمنان در آن دوشادوش یکدیگر به ستایش حق تعالی میایستند و نعمتهای بیکرانش را سپاس میگویند.
آداب نماز عید
خداوند متعال در فرازی از آیه ۳۱ سوره اعراف می فرماید: « یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ…»«ای فرزندان آدم، نزد هر مسجدى زینت خود را برگیرید…». این خطاب به همه فرزندان آدم به عنوان یک قانون همیشگی که شامل همه قرون میشود، که زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید. این جمله میتواند هم اشاره به زینتهای جسمانی باشد که شامل پوشیدن لباسهای مرتب و پاک و تمیز و شانه زدن موها و بهکاربردن عطر و مانند آن می شود، و هم شامل زینتهای معنوی، یعنی صفات انسانی و ملکات اخلاقی و پاکی نیت و اخلاص. و اگر میبینیم دربعضی از روایات اسلامی تنها اشاره به لباس خوب یا شانه کردن موها شده و اگر میبینیم تنها سخن از مراسم نماز عید و نماز جمعه به میان آمده است، دلیل بر انحصار نیست بلکه هدف بیان مصداقهای روشن است و همچنین اگر میبینیم که در بعضی دیگر از روایات، زینت به معنی رهبران و پیشوایان شایسته تفسیرشده دلیل بر وسعت مفهوم آیه است که همه زینتهای ظاهری و باطنی را دربر میگیرد(۵).
در کتاب المقنع گفته است: «سنت در افطار عید قربان این است که بعد از نماز انجام شود و درعید فطر قبل از نماز (۶)». از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که فرمودند: «اگر در روز عید فطر برای رسول خدا(ص) عطر میآوردند اول به زنان خود میداد(۷).
در پایان لازم بذکر است که ماه رمضان فرصتی است جهت خودسازی انسانها و تقرب آنها به خالق یگانه و فرصت ویژهای جهت بخشش گناهان است. البته باید بدانیم تمام ماهها ماه خدا و درهای رحمت الهی همیشه به روی بندگان خود باز است و منظور از رحمت الهی در ماه رمضان آن است که در این ماه خداوند نگاه ویژهای بر مومنین داشته و رحمت خاص الهی شامل حال آنها میگردد. پس بایستی مراقب باشیم فضایل معنوی که در این ماه کسب نمودهایم بعد از ماه مبارک نیز در صدد حفظ آنها برآییم.
یادداشت از: تقی قاسمی خادمی، فعال و پژوهشگر قرآنی.
منابع:
- میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، ج ۷، ص ۱۳۱-۱۳۲
- گلبرگ – آذر۱۳۷۹، شماره ۹ – پیام هایی درباره عید سعید فطر برگرفته از سایت http://www.hawzah.net
- من لا یحضره الفقیه، ج،۱ ص،۵۱۱، ح ۱۴۷۸.
- مالی مفید مجلس ۲۷ ص۲۳۲.
- حسینی علایی، دانشنامه موضوعی قرآن کریم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، maarefquran
- تفسیر المیزان، ج۶، ص۳۳۷.
- من لایحضره الفقیه ج۲، ص۱۷۴،ح ۲۰۵۵.
- تفسیر نمونه، ج۵، ص ۱۳۱.
- تفسیر ابوالفتوح رازی، ج۲ ص ۱۸.
- مستدرک الوسائل، جلد۶، صفحه ۱۳۷، ح ۶۶۳۹.
- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج۱، ص۵۰۱ ح ۱۴۷۴.
- تفسیر المیزان، ج۲۰ ص۲۷۱٫
منبع : خبرگزاری بین المللی قرآن
