اردیبهشت امسال سفری به شهر زیبای شیراز داشتم. خیابان‌های پوشیده از درختان، باغ‌های مصفا و فضای سبز دلپذیر، نمونه‌ای از یک شهر با مدیریت شهری موفق و توجه به درختکاری بود. هوای مطبوع، بوی خوش بهار نارنج و زیبایی باغ‌های تاریخی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان طبیعت را در کنار توسعه شهری حفظ کرد.

وقتی به رشت بازگشتم، تفاوت‌ها بیشتر از همیشه قابل رویت بود. رشت، که روزگاری به کوچه‌های سرسبز و درختانش مشهور بود، اکنون در میان ساختمان‌های بلند و خیابان‌های خشک و تقریبا بی‌درخت و کچل تصویری ناراحت کننده را نمایش می‌داد. این شهر با تمام پتانسیل طبیعی‌اش، به‌طرز نگران‌کننده‌ای از فضای سبز تهی شده است. رشت با بارندگی‌های فراوان و اقلیم معتدل، همیشه بستری مناسب برای رشد درختان داشته اما متأسفانه، توسعه شهری بدون در نظر گرفتن این سرمایه طبیعی، چهره شهر را نامرتبط با ویژگی اقلیمی‌اش ساخته است. خیابان‌هایی که دیگر از سایه درختان بی‌بهره‌اند و محله‌هایی که روزی به خودی خود فضای سبز و درختان طبیعی داشتند، از سرسبزی گذشته‌شان فاصله گرفته‌اند.

براساس اعلام سازمان ملل، سرانه فضای سبز ۲۰ تا ۲۵ مترمربع برای هر فرد می‌باشد و این سرانه بر اساس اطلاعات موجود از وزارت مسکن و شهرسازی در ایران به‌طور میانگین ۷ الی ۱۲ مترمربع است. این رقم برای شهر شیراز به‌طور میانگین حدود ۱۵ مترمربع برای هر شهروند و به استاندارد شهرهای متراکم نزدیک می‌باشد. سرانه شهر رشت به‌طور متوسط حدود ۲٫۵ مترمربع برای هر شهروند بوده که به‌طور چشمگیری کمتر از استانداردهای کشور و طرح مصوب شهر است. با این حال، این اعداد و آمار به‌تنهایی نمی‌توانند کیفیت زندگی شهروندان را توصیف کنند. حتی اگر سرانه فضای سبز در شهر افزایش پیدا کند، اما به‌درستی در سطح شهر توزیع نگردد، یا از کیفیت مناسبی برخوردار نباشد، تأثیر مطلوبی بر زندگی مردم نخواهد داشت. این وضعیت نشان‌دهنده‌ی عدم توجه کافی به‌کیفیت زندگی شهروندان و فضای سبز شهری است.

در گذشته، این سرانه با فضاهای سبز طبیعی و طراحی‌های اصولی تأمین می‌شد. اما افزایش تراکم، سوءمدیریت شهری و رشد جمعیت، به‌مرور باعث از بین رفتن این تعادل شده است. باغ‌های قدیمی جای خود را به مجتمع‌های مسکونی داده‌اند و ساختمان‌های دولتی که روزگاری بخشی از بار فضای سبز را به دوش می‌کشیدند، اکنون در میان ساخت‌وسازهای بی‌رویه ناپدید گشته‌اند.

اگر روند کنونی ادامه یابد، رشت نه‌تنها چهره سرسبز خود را از دست خواهد داد، بلکه بحران‌های زیست‌محیطی و افزایش دمای شهری نیز تشدید خواهد شد. اما هنوز می‌توان جلوی این روند را گرفت. به جای قطع درختان برای ساخت خیابان و ساختمان‌های جدید، باید در طراحی شهری به حفظ درختان توجه گردد. در هر توسعه شهری، باید سهم مشخصی برای پارک‌ها و درختکاری در نظر گرفته شود. شهروندان نیز می‌توانند نقش مؤثری در حفظ و کاشت درختان منطقه‌ی خود داشته باشند.

در مقایسه با شیراز، که هنوز هویت سبز خود را حفظ کرده است، رشت فرصت دارد که به مسیر درست بازگردد. درختان فقط بخشی از شهر نیستند؛ بلکه بخشی از هویت، فرهنگ و زیست شهری ما هستند. باید از تجربه شهرهایی مانند شیراز درس بگیریم و به حفظ و گسترش فضای سبز در رشت توجه کنیم.

رضا جلوس فعلی- معمار (کارشناس ارشد مهندسی معماری)