پایداری و توسعه پایدار شهر: امروزه موضوع توسعه پایدار شهرها به عنوان یک موضوع مهم در مدیریت شهری بسیاری از جوامع مطرح بوده و حائز اهمیت میباشد.
واژه «پایداری» با معنی کنونی یعنی «آنچه که می تواند در آینده تداوم یابد» در چند دهه اخیر کاربرد زیادی پیدا کرده است. در تعریف توسعه پایدار این گونه آمده است که آن نوع توسعه ای است که سلامت انسان و نظامهای اکولوژیکی را در بلند مدت بهبود بخشد و هدف اصلی آن تأمین نیازهای اساسی، بهبود ارتقا سطح زندگی برای همه، حفظ و ادارهی بهتر اکوسیستمها و آینده ای امن تر ذکر شده است.
طبق این تعریف نقش شهرسازی و مدیریت شهری در تحقق توسعه پایدار بسیار حیاتی و حائز اهمیت است که میتواند با ارائه راه حلهای خلاقانه فنی، زمینه ساز دستور العمل ها و تصمیمات اجرائی صحیح باشد. از طرف دیگر از تعریف فوق میتوان به یک دیدگاه اساسی و کلی گرا در راستای پایداری شهر رسید و آن کارائی بالا در استفاده از منابع و آلودگی و مواد زائد کمتر میباشد. با این دیدگاه هر حرکت به سوی پایداری از طریق جامعه انسانی و توجه به جریان انرژی و همچنین برنامهریزی جهت استفاده معقولتر از منابع ملاک قرار میگیرد. در نتیجه فرد شهروند به عنوان عاملی تعیین کننده در روند و شکلگیری توسعه مطرح میشود.
چرا که شهروند است که میتواند با برنامه ریزی صحیح در فعالیتهای روزانه ی خود گام بلندی برای رسیدن به این هدف بر دارد. اما نکته مهم این است که در کنار شهروند، مدیران شهری نیز با ارائه راهکار و زمینه سازی مناسب میتوانند شهروندان و بسیاری از فعالیتهای روزانهی آنها را مدیریت کرده و در راستای توسعه شهر هدایت کنند؛ که یکی از این راهکارها پیادهراه سازی میباشد. در نگاه اول ایجاد ارتباط بین این دو موضوع قدری مبهم می باشد ولی با توجه به اینکه بسیاری از فعالیت روزانه یک شهروند، نیازهای او و عوامل موثر بر سطح کیفی زندگی او نظیر عوامل زیست محیطی، عوامل اجتماعی، عوامل اقتصادی و… با حضور شهروند در محیط شهر صورت میپذیرد و در بستر شهر میباشد، میتوان ادعا نمود که اجرای این راهکار، یعنی پیادهراه سازی، به عنوان بخشی از کالبد و محیط شهر که بسیاری از این نیازها و عواملی که به آن اشاره شد در این محیط بروز مینماید، می تواند به رشد و توسعه پایدار شهر کمک کند.
امروزه و طبق اغلب دیدگاهها و نظریههای موجود پیرامون توسعه پایدار و در بررسی پایداری توسعه شهر، ۴ مؤلفه محیط زیست شهری پایدار، حمل و نقل شهری پایدار، فرهنگ و اجتماع شهری پایدار و اقتصاد شهری پایدار مورد توجه صاحب نظران قرار میگیرد که حاصل این توجه «آینده گرایی» (مسئولیت رفع نیازهای نسلهای آینده جهت تأمین نیازهایشان از منابع طبیعی)، «محیط گرائی» (مسئولیت حمایت و مدیریت موثر از منابع محیطی و طبیعی)، «عدالت گرایی» (مسئولیت در دسترس قرار دادن منابع در مقیاس محلی و جهانی بر اساس عدالت و ایجاد فرصت برای همه) و «مشارکت گرایی» (مسئولیت مدیریت جامعه برای تشخیص مسائل مرتبط با محیط بر اساس مشارکت مردم و دسترسی به اطلاعات) میباشد.
اکنون در جدول ذیل و به اختصار از منظر پایداری شهر به بررسی ۴ شاخص اساسی توسعه یعنی محیط زیست شهری، حمل و نقل شهری، فرهنگ و اجتماع شهری و اقتصاد شهری می پردازیم:
تاریخچه و تحولات فکری جهان در خصوص توسعه پایدار
مؤلفه هدف تعیین شده در تعریف توسعه پایدار شهراهداف اجتماعی – فرهنگی – تقویت وارتقا فعالیت های شهری
– تأمین نیازهای اساسی امروز و فردای بشر
-توجه به فرهنگ و بوم آن منطقه یا شهر
-برقراری عدالت اجتماعی و فرصت های برابر
-توجه به سلامت اجتماعی شهرها و شهروندان
-حفظ پویایی و سرزندگی محیط شهراهداف زیست محیطی – کاهش استفاده از آلاینده های زیست محیطی
– حفظ و اداره ی مناسب محیط های طبیعی و سامانه های زیستی
– توجه و محافظت از شرایط اکولوژیکی
– حفظ و مدیریت منابع طبیعی از جمله منابع تجدید ناپذیر
– سلامت فردی و شهروندیاهداف اقتصادی – توجه به رفاه و اقتصاد شهروندان
– توجه به اشتغال و فقر
– رشد یکسان سطح رفاه اقشار جامعهاهداف ارتباطی و حمل ونقل-تأمین مناسب دسترسی،برای افراد ناتوان بدون مانعی
-تقویت شیوه معیشت واقتصاد جوامع در راستای تحقق بعد اقتصادی حمل و نقل پایدار
-کاهش آلایندگی و آلودگی ها و کمک به حفظ محیط زیست
-بهره گیری از سیستم های سازگار با طبیعت و اقلیم و فرهنگ جامعه
-داشتن حمل و نقل ایمنی و راحت
-کاهش وابستگی به وسائل نقلیه موتوری و توجه به پیاده روی و دوچرخه سواری
بنابراین از مهم ترین دغدغه های طراحان امروزی در فضاها و بافت های مختلف شهری، رسیدن به راه حل یا نوعی طراحی پایدار است که بتواند اولاً تعادلی پایدار میان فضاهای شهری و بستر طبیعی آن بسازد، ثانیاً ایجاد عرصه هایی اجتماعی و خودکفا که توانایی تأمین هزینه های خود را داشته باشد و در مسیر نیل به مؤلفه های عمومی پایداری (زیست محیطی، اجتماعی، حمل و نقل و اقتصادی) گام بردارد.
اکنون می توان پیاده راه سازی را به عنوان راهکاری مناسب برای شبکه حمل ونقل شهری در راستای توسعه پایدار و طراحی شهری پایدار در شهرهای کشورهای در حال توسعه پیشنهاد نمود.
اهمیت پیاده راه ها سازی وتأثیر احداث آن بر مفاهیم توسعه پایدار شهری
برای پیاده گرائی و احداث پیاده راه مزایای متعددی وجود دارد؛ از مهمترین این مزیتها ارتقای سطح خدمات شهری و حفظ محیط زیست میباشد. شهروندان نیز پیادهراهها را به خاطر امنیت و آرامش فضاهای آن و برقراری تعاملات اجتماعی و گذراندن اوقات فراغت و عدم وجود خودرو و آلودگیهای ناشی از آن، دوست دارند. از طرفی میتواند مردم را با هر سن و جنس و هرگونه توانائی فردی به خود جذب نماید. به طور کلی پیاده گرائی و ایجاد پیادهراه صرفاً جنبه کالبدی یا ترافیکی ندارد و میتواند اهداف راهبردی وسیعتر اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی را در بر گیرد، اهدافی که همان طور که گفته شد در تعریف پایداری شهر بسیار حائز اهمیت میباشد. در جدول ذیل به طور خلاصه اهداف راهبردی در برنامه ریزی و طراحی پیادهراه و تأثیرات آن بر مفاهیم توسعه پایدار شهری آمده است:
خلاصه اهداف راهبردی برنامه ریزی محورهای پیاده
راهبردعـمـلــــــــــــــکـــردبهبود مدیریت ترافیک- پایدارترین و سالم ترین روش حمل و نقل به شکل پیاده میباشد.
– با رشد شهر و افزایش تعداد اتومبیل، جهت حل معضل ترافیک، دست به اقداماتی نظیر تعریض خیابانها و مسیر حرکت سواره میزنند. درصورتیکه به عقیده بسیاری از کارشناسان این اقدامات به صورت مقطعی مشکلات را برطرف نموده و معایبی نظیر از بین رفتن فضای عمومی شهر، تخریب و تغییر اراضی و … را به دنبال خواهد داشت که پیاده راه سازی می تواند به عنوان راه حل قطعی مشکلات ترافیکی عمل نماید.
– حمل و نقل پایدار، به هیچ عنوان به معنای حذف مسیرهای ماشین رو نمیباشد. اما توجه به این مسئله و هدف قرار دادن راحتی عابر پیاده و جایگزین کردن شیوههای نوین جابجایی مانند دوچرخه، خود سبب کاهش حجم ترافیک و استفاده کمتر از خودروهای شخصی می شود.
– از این رو پیادهراه سازی را میتوان حلقه مفقوده حل معضلات ترافیکی نام نهاد.بهسازی محیط زیست شهری- اولین هدف کاهش تعداد عبور و مرور وسایل نقلیه موتوری میباشد، که از طرفی کاهش آلودگی هوا و آلودگی صوتی و از طرف دیگر کاهش استفاده از منابع طبیعی و سوخت های فسیلی را به دنبال خواهد داشت.
– میزان مصرف انرژی در جهان را در حوزه حمل و نقل به ۱۲% افزایش یافته که این عامل یعنی مصرف انرژیهای تجدیدناپذیر با هدر دادن منابع طبیعی جهان، که لطمهی دیگری بر محیط زیست وارد می کند اما با اجرای پیادهراه در این حوزه صرفه جویی می شود.
– وابسته شدن شهرها و زندگی شهری به اتومبیل منجر به کم تحرکی شهروندان می شود که سلامت آنان را با تهدید مواجه نموده است. اما با اجرای پیادهراه و توجه به عابر پیاده به عنوان رکن اساسی حمل و نقل میتوان پیاده روی را به عنوان یک روش حمل و نقل بدون نیاز به سوخت فسیلی ارتقا داد.بهبود وضع اقتصادی- مبانی اقتصاد شهری و تأثیر پیادهراه سازی بر آن را می توان از جنبههای گوناگون و به صورت مستقیم و غیرمستقیم مورد بررسی قرار داد.
– درشهرهای امروزی با ترافیک سنگین و حجم بالای وسایل نقلیه موتوری هر ساله شهروندان و دولت متحمل هزینه های کلانی میشوند؛ یک اتلاف بزرگ اقتصادی شامل آلودگی هوا و هزینه های پزشکی میگردد که با پرداختن بیشتر به پیاده گرائی و ایجاد پیادهراه با کاهش ترافیک و وسایل نقلیه موتوری و به تبع آنها کاهش آلودگیهای زیست محیطی رو به رو خواهیم شد که نهایتاً باعث کاهش هزینه های درمانی و پزشکی میگردد. اتلاف دیگر هزینه هایی است که صرف مصرف انرژی و سوخت میگردد که با احداث پیادهراه ها در شبکه حمل و نقل شهری از میزان انرژی مصرفی وسائل نقلیه کاهش یافته و صرفه جویی اقتصادی را به دنبال دارد.
– با بستن مسیرهای سواره به سوی یک منطقه و ایجاد ترافیک انسانی در آن، معمولاً حجم معاملات خرده فروشان افزایش داشته و از طرفی نیز میزان اشتغال بالا میرود.تقویت زندگی اجتماعی و فرهنگی- معابر شهری که فضایی عمومی به شمار میرود و متعلق به ساکنان شهر است با حضور مردم دارای حیات، شادابی، پویایی و سرزندگی میگردد و از طرفی عرصهای جهت تقویت ارتباط انسان و محیط شهری پیرامونش به شمار میرود. پیادهراه ها به عنوان بخشی از این فضای عمومی شهری عرصهای را برای وقوع این رویدادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و بیان احساسات جمعی به وجود میآورد. از اثرات و کاربردهای اجتماعی پیادهراه ها میتوان به برگزاری نمایشگاهها، فستیوالها، تئاتر خیابانی و … جهت شادابی و نشاط اجتماعی و پویایی و جذابیت فضایی اشاره نمود.
– درپیادهراه ها آزادی عمل انسان پیاده برای توقف، مکث و تماس مستقیم با دیگران بسیار زیاد است و از آنجا که به گفتۀ بیوکانن آزادی حرکت عابرین پیاده در شهرها و فضاهای شهری نشانه خوبی از تمدن آن شهر است، میتوان گفت که وجود پیادهراه در شهر مظهر تمدن، مدنیت وهویت هر شهر است.
– این فضا با افزایش سطح نظارت عمومی، بر کاهش جرایم و نابههنجاری های اجتماعی نیز تأثیر جدی میگذارد.
– با ایجاد فضای مناسب و توأم با آرامش میتواند همهی اقشار جامعه را در خود ببیند و هیچ قشری از حضور در فضای شهری محروم نمیشود، گروههای ویژه یعنی سالمندان، معلولین و کم توانان جسمی، کودکان و افراد بزرگسال همگی به یک اندازه در فضای شهر امکان حضور دارند که به این ترتیب افزایش عدالت اجتماعی و برابری حقوق شهروندی که از اساسی ترین اصول توسعه اجتماعی پایدار میباشد به عنوان یکی دیگر از اثرات پیاده محوری بروز مینماید.
در جمع بندی بخش نخست باید گفت پیاده راه سازی می تواند در بسیاری از زمینه ها و مولفه های توسعه پایدار شهر نظیر حمل ونقل پایدار، محیط زیست پایدار، اجتماع پایدار و رعایت عدالت اجتماعی و بهبود وضعیت اقتصادی شهر به صورت مستقیم تاثیر گذار باشد و باعث ارتقا سطح زندگی و رضایت شهروندان شود و این راه حل، یعنی اجرای پیادهراه سازی است که علاوه بر برطرف کردن نیازهای توسعه پایدار و همچنین حل معضلات بسیار زیادی که در حوزه محیط زیست وجود دارد، می تواند از جایگاه ویژهای در شبکه حمل و نقل شهری برخوردار باشد. به طور کل با دیدگاهی عمیقتر پیادهراه به عنوان یک سیستم انسان محور با توجه به ظرفیتهای بالای خود و جذب بسیاری از شهروندان و فراهم آوردن محیطی سالم، پویا و سرزنده میتواند یکی از راهکارهای مهم طراحی شهری در توسعه پایدار شهر باشد.
پس به نظر میرسد وقت آن رسیده که پیاده راه سازی را به عنوان یکی از پایدارترین و اصولی ترین راهکارها در بحث حمل ونقل و طراحی شهری پایدار به کار گرفت و خوشبختانه این عزم در مدیریت شهری رشت دیده می شود؛ که در بخش دوم به موضوع پیاده راه سازی در رشت می پردازیم.
