این روزها شاهد زلزلههای کوچک و بزرگی هستیم که وقت و بیوقت و شب و روز و بدون اطلاع قبلی میآیند و خانماهیمان را تکانی میدهند و میروند و در برخی موارد موجب از بین رفتن خانههایمان و یا از میان رفتن خودمان میشود که اگر در این زمینه هوشیار و آگاه باشیم و اطلاعات خود را در این زمینه افزایش دهیم و در ساخت و سازهای خود موارد استاندارد را رعایت کنیم این اتفاقات کمتر رخ خواهد داد و زلزله هم بر ما اثری ندارد.
اما امسال تابستان بسیاری خشکی داشتیم و در پی اندکی زلزلههای بزرگی در کرمانشاه با حدود ۷ ریشتر و بم با حدود ۶ ریشتر رخ داد و تا کنون پس لرزههای آن ادامه دارذ علاوه بر آنها در سایر نقاط ایران نیز زلزلههای کوچک و بزرگ در حال رخ دادن است.
دکتر مهدی زارع استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم در پژوهشکده تغییر اقلیم، در سخنرانی خود در دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره تأثیر خشکسالی بر زلزلههای ناشی از خشکسالی در کالیفرنیا، اظهار کرد: دانشمندان بر این باورند که به دلیل تخلیه ذخایر آبهای زیرزمینی در نزدیکی گسل سان آندریاس (برای مصارف کشاورزی)، خطر زمین لرزه در ناحیه کالیفرنیا در حال افزایش است.
زارع افزود: طی ۱۵۰ سال گذشته، مردم کالیفرنیا حدود ۱۶۰ کیلومترمکعب آب زیرزمینی را از دره مرکزی (قلب کشاورزی این ایالت) پمپاژ کردند که این مقدار آب پمپاژ شده به اندازه آبی است که برای دوبار پر کردن دریاچه پل، دریاچه مید و تمامی مخازن رودخانه کلرادو در پایین رودخانه کافی است.
وی تصریح کرد: آموس و همکاران (۲۰۱۴) در مجله نیچر نشان دادند که هرچه آب بیشتری از زمین در دره مرکزی کالیفرنیا پمپاژ میشود، احتمال وقوع زلزله در نزدیکی گسل سان آندریاس افزایش مییابد. در این مطالعه، داده های حاصل از بیش از ۵۰۰ ایستگاه جی پی اس در دره مرکزی و کوههای اطراف آن مورد بررسی قرار گرفته است.
استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی، گفت: بدون در نظر گرفتن اثر پمپاژ آب، پوسته زمین در کوههای ساحلی کالیفرنیا و جنوب نوادا در حال حاضر سه میلیمتر در سال در حال بالا آمدن است.
این استاد، افزود: پمپاژ آب های زیرزمینی در این منطقه، بارگذاری روی لیتوسفر را کاهش داده و نتیجتاً باعث افزایش سرعت بالا آمدن پوسته در این منطقه میشود و در کالیفرنیا، با این بالا آمدن احتمال وقوع زمین لرزه در سیستم گسل سان آندریاس را افزایش میدهد.
وی ادامه داد: در ماههای گرم سال و هنگام کاهش آبهای سطحی، میزان استخراج از آبهای زیرزمینی برای تهیه محصولات کشاورزی افزایش مییابد.
زارع تصریح گرد: تغییرات فصلی موجب بارگذاری و باربرداری مکرر آب در لیتوسفر شده و زمین به سمت بالا و پایین حرکت میکند و به نظر میرسد زمین لرزههای کوچکی در اثر این تغییر حرکات پوسته ایجاد میشوند.
وی با اشاره به اینکه در بخش پارکفیلد گسل سان آندریاس، در فواصل منظم در سالهای ۱۸۵۷، ۱۸۸۱، ۱۹۰۱، ۱۹۲۲، ۱۹۳۴ و ۱۹۶۶ زلزلههایی با بزرگای متوسط حدود ۶ رخ داده است، گفت: دادههای موجود نشان میدهد که همه این ۶ زلزله پارکفیلد با بزرگای متوسط ممکن است “زلزله سرشتی” بوده باشند به این معنی که همه آنها موجب گسیختگی یک قطعه یکسان از گسل شده باشد.
این استاد زلزلهشناسی، بیان کرد: سازمان زمین شناسی ایالات متحده در آوریل سال ۱۹۸۵ پیش بینی کرد که زلزله بعدی با بزرگای ۵/۵ تا ۶ به احتمال ۹۵% در بازه زمانی ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۳ در همین منطقه رخ خواهد داد. گرچه این زلزله در سپتامبر ۲۰۰۴ رخ داد.
وی افزود: اخیرا پژوهشهایی در همین سازمان زمین شناسی ایالات متحده در سال ۲۰۰۷ صورت گرفته که نشان دهنده جابجاییهای کوچک در منطقه پارکفیلد کالیفرنیا در ناحیه مونتری است.
زارع با بیان اینکه مطالعه سال ۲۰۰۷ به بررسی تغییرات فصلی در زمین لرزهها اشاره دارد که بیشتر در تابستان اتفاق میافتد، گفت: این مطالعه نشان میدهد که به دلیل چرخه هیدرولوژیکی و خشکسالیهای مکرر، تغییرات تنش زمین به دلیل پمپاژ آبهای زیرزمینی افزایش یافته و موجب افزایش احتمال رخداد زمین لرزهها و تغییر نرخ لرزه خیزی و رفتار زلزلههای سرشتی در این ناحیه میشود.
عضو وابسته فرهنگستان علوم در پژوهشکده تغییر اقلیم درباره خشکسالی و فرونشست در استان تهران، اظهار کرد: قسمتهای جنوبی شهر تهران به دلیل قرارگیری در دشت و وجود آبرفتهای جوان، در معرض خطر بالای فرونشست است.
وی افزود: طی سالهای اخیر، رشد جمعیت و برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، بر میزان خطر فرونشست در این مناطق بهشدت افزوده است و در محدوده جنوب غربی تهران، فرونشستی با مساحت حدود ۶۵ کیلومترمربع قرار دارد که دارای نرخ بالای فرونشست بوده و بخشهایی از مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ تهران را در برگرفته و در معرض ریسک بالا قرار داده است.
زارع تصریح کرد: طبق مطالعات جدید، نرخ فرونشست سالانه حدود ۳۶ سانتیمتر (یک میلیمتر در روز) در دشت تهران، خصوصاً در مناطق جنوب غربی تهران است و برداشتهای بیرویه آبهای زیرزمینی در مناطق جنوب غربی تهران نشان میدهد که فرونشست زمین به طور قابل ملاحظهای زیاد بود.
همایون خوشروان رئیس گروه پژوهشی مدیریت محیط زیست وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری درباره عامل مهم بروز زمینلرزه مخرب در حاشیه مناطق ساحلی دریای خزر، گفت: حضور گسلهای فعال و خطرناک در حاشیه مناطق ساحلی دریای خزر عامل مهمی برای بروز زمینلرزهای مخرب در خشکی بوده که مهمترین آنها زلزلههای مخرب دهه ۳۰ سنگچال آمل و در سال ۱۳۶۹ منجیل است که منجر به مرگ تعداد زیادی از انسانهای ساکن در منطقه شمال البرز شده است.
خوشروان افزود: در سواحل جنوبی دریای خزر چند گسل معروف دارد و مهمترین آن گسل مازندران است که گسل خطرناکی بوده و بر اثر آن ارتفاعات البرز برآمده میشود که این گسل میتواند موجب بروز زمینلرزههای خطرناکی شود، هر چند گسل البرز نیز در حاشیه دامنه ارتفاعات البرز میتواند زلزلههای مهیبی ایجاد کند.
وی تصریح کرد: در ارتفاعات شمالی البرز شرایط برای راندگی و رانش زمین بسیار فراهم است اگر زمینلرزههای اتفاق بیفتد رانش گسترده ارتفاعات پر شیب را خواهیم داشت که منجر به بروز خسارت جدی میشود.
رئیس گروه پژوهشی مدیریت محیط زیست وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری مهمترین موضوع برای پیشگیری از آسیبها و مخاطرات در صورت بروز زمینلرزه در مازندران را مدیریت بحران دانست و تأکید کرد: مدیریت بحران در این زمینه وظیفه سنگینی دارد و نخستین گام تهیه نقشه آسیبپذیری مخاطرات طبیعی استان مازندران است که در این زمینه مستندات مشخصی مشاهده نمیشود.
وی ادامه داد: گام بعدی تهیه اطلس ریز پهنهبندی لرزهای برای تمامی شهرهای مازندران است و پس از آن نظارت فنی بر ساختوسازها مطابق با استانداردها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
خوشروان گفت: استان مازندران نسبت به نیروهای زمینلرزه بسیار آسیبپذیر است و در صورت وقوع زمینلرزههای مهیب عوامل ناپایدارکننده مانند پدیده روانگرایی در مناطق ساحلی و لغزش و راندگی در کوهپایههای البرز سبب خسارات غیرقابل جبران خواهد شد.
اما در زمینه ارتباط میان زلزله و خشکسالی دکتر سید رمضان موسوی زمینشناس و تکنولوژی ماهوارهای استان مازندران نظر دیگری دارد که در گفت و گو با تیتر امروز، گفت: هیچ ارتباطی میان زلزله و خشکسالی وجود ندارد هر چند این موضوع رد نشده اما تاکنون هیچ مقاله و فردی در ۳۰۰ سال گذشته تاکنون عنوان نکرد که زلزله با خشکسالی رابطه دارد.
موسوی عامل ایجاد زلزله را عوامل داخلی زمین دانست و افزود: رفتار زمین در منطقهای که گسل و شکستگی است و انرژی زمین در نتیجه حرکات زمین جمع و موجب زلزله میشود بنابراین عمده زلزلهها در منطقهای که گسل و شکستگی است و انرژی زمین در نتیجه حرکت صفحات ایجاد میشود لذا وقوع زلزله عمده عوامل آن ناشی از حرکات درونی زمین است.
وی تصریح کرد: زلزلههایی که در ایران وجود دارد به دلیل آنکه سرزمین ایران با توجه به شرایط خاص قرارگیری آن در میان قطعات مختلف پوسته زمین در حال حرکت است.
این زمینشناس، توضیح داد: ایران در میان چند قطعه عربستان در جنوب غربی آن و قطعه اروپایی ترکمنستان و قزاقستان در شمال شرق این دو صفحه در رو به روی هم قرار دادند که قطعه ایران در میان آنها قرار دارد به آن فشار وارد میکنند و موجب میشود تا قشر بیرونی سرزمین ایران به قطعات مختلف متحرک تبدیل شود که این قطعات دائما در حال استرس هستند که این استرسها فشار بر قطعات میکرو صفحات شکسته ایران وارد کرده و موجب به حرکت درآوردن آن میشود، شکستگی ایجاد شده و حرکت قطعات در مسیر شکستگی در طول سالیان مختلف در آنها انرژی جمع شده و هر از چند گاهی که زمین تحمل نگهداری این انرژی را ندارد این انرژی را از دست میدهد که به شکل زلزله رخ میدهد لذا اگر به نقشه گسل خوردگی ایران نگاه شود، ایران دارای چگالی و تراکم زیادی از این گسلها و شکستگیها است که آنها به شکل پریودیک انرژی خود را خارج میکنند لذا عوامل ایجاد زلزله انرژی داخلی زمین است.
وی تأکید کرد: آنچه که در مورد زلزله مهم است اینکه باید دولت و مسئولان و مردم در مقابل زلزله دانش و آگاهی خود را افزایش دهند در واقع همگان باید بدانیم که در منطقه حساس و زلزله خیز قرار داریم و این گسلهها دائم در حال استرس و شکستگی و فشار هستند.
موسوی افزود: همان گونه که ایران تمدن، سنگها و معادن مختلف دارد، دارای زلزلههای مختلف نیز است و باید در ساخت و سازهای خود استاندارد و قانون را رعایت کنیم. از حدود ۷۰ الی ۸۰ سال گذشته وزارت مسکن و شهرسازی استانداردهایی را تبیین کرده و تمامی دنیا رعایت میکنند اما در ایران برخی از مسئولان و مردم رعایت نمیکنند.
وی یادآور شد: کارشناسان باید در اجرای قوانین و استانداردهای ساخت و ساز دقت کنند و در اجرای آن مصمم باشند و اگر اجرا نشود این شکستگیها و گسلها مشکلاتی برای مردم ایجاد میکند لذا اکثر بخشهای مختلف ایران دارای پتانسیل وقوع زلزله است خصوصا در استانهای شمالی، البرز و اکثر شهرستانهای استان مازندران بر روی خط زلزله قرار دارند که مردم باید در این زمینه هوشیار باشند و در ساخت و سازها نکات ایمنی را رعایت کنند و مسئولان نیز باید خود را آماده کننده تا در هنگام وقوع زلزله و بحران تجهیزات و امکانات لازم را باندیشند و مدیریت پیش و همزمان و پس از بحران بسیار مهم و اساسی است.
این زمینشناس درباره گسلهای موجود در استان مازندان، گفت: در استان مازندران با توجه به نقشهها و مطالعات مختلف اکثر شهرهای مازندران بر روی گسل وجود دارد. گسل البرز با جهتهای شرقی غربی دارای انشعابات مختلف است که ۹۰ درصد شهرهای مازندران بر روی گسل و یا انشعابی از گسل قرار دارند که انفجار و خروج انرژی از این گسلها وجود دارد.
وی افزود: اگر بر روی ماهواره به مدل سه بعدی استان مازندران توجه شود روی نقشه گسلها را در استان مازندران نگاه کنیم این گسل البرز همانند چاقویی کوه را با دشت به دو قسمت تقسیم میکند این اختلاف ارتفاع دشت با کوه قسمت جنوبی استان مازندران ایجاد گسل میکند.
موسوی با اشاره به اینکه امروزه علم ثابت کرده که مناطقی که گسل و زلزله زیاد است و منافع فراوان دارد در واقع زلزله رفتار طبیعی زمین است، گفت: منافع زلزله این است که شهرهایی که نزدیک گسل و زلزله خیز هستند به دلیل انرژی که از زمین خارج میشود هوای آن مناطق تازهتر است و عناصر خطرناک رادون، آرگون و اورانیم در آنجا کمتر بوده و مردم از نظر هوش در سطح بالاتری قرار دارند که این را علم ثابت کرد و علت اینکه ایران ایکیوی مردم بیشتر است به دلیل آنکه این کشور دارای گسل خوردگی بیشتر و زلزله در آن بیشتر و انرژی آن زیاد است و موجب میشود مردم نیز پر انرژی باشند.
وی افزود: در صورت مشاهده پیش و پس از زلزله از طریق ماهواره میتوان دریافت که آن منطقه دارای کم ترین چگالی عناصر مزاحم است.
