در چند سال اخیر، با رشد روزافزون فناوری، شکل بازار کار در ایران بهسرعت در حال تغییر است. فریلنسرها، پلتفرمکارها، بلاگرها، تولیدکنندگان محتوا، رانندگان اپلیکیشنمحور، توسعهدهندگان نرمافزار و صدها عنوان شغلی نوظهور دیگر، جای مشاغل کلاسیک را گرفتهاند.
تأمین اجتماعی، بهعنوان یکی از ستونهای اساسی عدالت اجتماعی و رفاه عمومی، همچنان با مدلهای سنتی شغلی تعریف شده در دهههای گذشته کار میکند. میلیونها نفر شاغل واقعی، بدون شناسنامهی بیمهای و بدون حمایت قانونی.
مشاغل نوین؛ واقعی اما نامرئی برای نظام بیمهای
بر اساس آمار غیررسمی، بیش از ۳ میلیون نفر در ایران در قالب مشاغل نوین (فریلنس، دیجیتال، پروژهای و اپلیکیشنی) فعالیت میکنند. این افراد اغلب در خانه، کافیشاپ یا فضای آنلاین کار میکنند و از مزایای کارفرمای رسمی خبری نیست. در حالیکه فعالیت اقتصادی دارند، در نگاه سیستم تأمین اجتماعی «شاغل رسمی» محسوب نمیشوند و از هیچ پوشش بیمهای بهرهمند نیستند.
دلایل نپیوستن مشاغل نوین به بیمه
- ناکارآمدی فرایند بیمه خویشفرما:
روند پیچیده، هزینه بالا و خدمات پایین، باعث شده استقبال کمی از بیمه خویشفرما وجود داشته باشد. - نبود سازوکار شفاف برای شناسایی مشاغل نوین:
فریلنسرها بهصورت مستقل فعالیت میکنند و بانک اطلاعاتی دقیقی برای شناسایی آنها وجود ندارد. - ضعف در قانونگذاری و تطبیق با فضای دیجیتال:
قوانین فعلی بیشتر برای مشاغل سنتی طراحی شده و پوشش مشاغل جدید در آن مغفول مانده است. - عدم اعتماد به کارآمدی سازمانهای بیمهگر:
تجربه ناموفق بیمهشدگان قبلی، اعتماد به خدمات تأمین اجتماعی را خدشهدار کرده است.
کارگران دیجیتال؛ آسیبپذیر اما بیپناه
بیمه فقط یک مزیت نیست؛ یک ضرورت است. در نبود بیمه:
- فریلنسرها در برابر حوادث، بیماری، بیکاری و کهولت سن هیچ پشتیبانی ندارند.
- درآمدهای ناپایدار با نبود پشتوانه بیمهای، زمینهساز فقر در آینده خواهد شد.
- نبود بیمه، موجب عدم تعلق شغلی و بیثباتی در فضای دیجیتال کشور میشود.
در واقع، جامعهای که میلیونها نیروی کارش فاقد بیمه باشند، نمیتواند ادعای عدالت اجتماعی داشته باشد.
راهکارهای پیشنهادی
برای حل این چالش و حرکت بهسوی عدالت بیمهای، میتوان راهکارهایی چون زیر را در نظر گرفت:
- ایجاد بستههای بیمهای متنوع برای مشاغل نوین:
بیمههایی با نرخ شناور، بر اساس درآمد و شرایط کاری فرد، باعث افزایش جذابیت میشود. - توسعه پلتفرمهای بیمهگری دیجیتال:
ثبتنام و پرداخت کاملاً آنلاین، شفاف و سریع میتواند مشوق ورود فریلنسرها باشد. - همکاری تأمین اجتماعی با پلتفرمها:
بسیاری از مشاغل نوین در بستر پلتفرمها (اسنپ، دیجیکالا، آپورک و…) فعالیت دارند. این پلتفرمها میتوانند در نقش کارفرمای غیرمستقیم یا واسط بیمهای عمل کنند. - فرهنگسازی و آموزش:
بسیاری از افراد از حقوق بیمهای خود بیاطلاعاند. رسانهها و نهادهای فرهنگی میتوانند نقش کلیدی در آگاهیرسانی داشته باشند.
نتیجهگیری: فرصت یا تهدید؟
سازمان تأمین اجتماعی در تقاطع تاریخ ایستاده است: یا خود را با واقعیتهای جدید سازگار میکند، یا بهمرور سهم خود را در بازار کار از دست خواهد داد. مشاغل نوین نه یک تهدید، بلکه فرصتی برای نوسازی و جوانسازی بدنهی بیمه در کشور هستند.
در عصری که شغل پشت میز نیست، بیمه نیز باید از پشت میز بیرون بیاید.
